سايت علمي تحقيقاتي مهندسی فرآوري آبزیان

فیزییولوژی تولید ماهی –تکنولوژی تکثیر مصنوعی ماهی

در این مبحث بلوغ جنسی –تکثیر طبیعی ماهی محل های تخمریزی و عادات تخمریزی انواع ماهیان –مراقبت فعال و غیر فعال ماهیان از تخم و لارو فرایند رشد و نمو رسیدگی تخم ها در تخمدان – تنظیم و تعدیل هورمونی رفتارهای جنسی و تولید مثل در ماهیان و بلا خره تکنیک تکثیر مصنوعی ماهی با کاربرد غده ی هیپوفیز و سایر هورمون های مصنوعی ماهی کپور معمولی در خارج از فصل تخمریزی بطور خلاصه مورد بحث قرار میگیرد.

تولید مثل در ماهیان عبارتست از سلسله اعمالی است توسط آن حیات و بقاءنسل ماهیان در طول زمان تداوم می یابد و با تغییر و تحولات ژنتیکی در مراحل تولید مثل به طور متوالی ممکن است صفات جدید نیز در نسل های حاصله ظاهر شوند . تولید مثل را میتوان یک رفتار غریزی از سوی ماهی مولد برای تضمین بقاء نسل آینده آن دانست که اگر موفقیت آمیز باشد بقاء گونه های ماهی ادامه خواهد داشت و اگر موفقیت آمیز نباشد جمعیت آن گونه و یا گونه هی ماهی بتدریج از بین میرود و بلاخره انقراض نسل آن را در پی خولهد داشت . زندگی فردی با تغذیه و تنفس تامین میشود ولی زاد و ولد ادامه حیات ونسل گونه ها را تامین می نماید.

بلوغ جنسی 

بلوغ جنسی عبارت از توانایی تولید مثل میباشد.عوامل متعددی بر روی حصول  بلوغ جنسی ماهی موثرند که مهمترین انها درجه حرارت محیط ،تغذیه مناسب و کافی و صفات موروثی ماهی است .ماهی در سن معینی به بلوغ جنسی میرسد که در شرایط آب و هوایی و نقاط مختلف جهان متفاوت می باشد مثلا در اروپا ماهی کپور در طی چهار سال ،ماهی فیتوفاگ وعلفخوار ظرف 5-4 سال و ماهی سرگنده در سن 7-6 سالگی به سن بلوغ می رسد در حالیکه در آب و هوای گرمتر بلوغ جنسی زودتر صورت میگیرد.در شرایط ایران ماهی کپور معمولی در سن دو سالگی ،فیتوفاگ و علفخوار در سه سالگی و ماهی سر گنده در چهار سالگی بالغ میگردند و اصولا ماهیان نر یکسال زودتر از ماده ها به بلوغ میرسند .در برزیل ماهی کپور در یکسالگی بالغ میگردد.و ماهیانی نیز وجود دارند که بلوغ آنها در 6-5 سال و حتی بیشتر به طول می انجامد (ماهیان خاویاری ).ماهیانی که از نظر جنسی بالغ میشوند دارای اندام های کاملا توسعه یافته می باشند به طوریکه تخمدان ماهیان ماده در طول فصل تخمریزی پر از تخم های رسیده است و بیضه نرها نیز بزرگ و حاوی اسپرم است .

تعداد تخم های تولید شده متناسب با میزان وشدت و ضعف رفتار مراقبت والدین از تخم و لارو می باشد به طور کلی تقریبا تمام ماهیان نوعی از مراقبت از نسل خود را به وطور فعال و غیر فعال اعمال می نمایند .ماهیانی که دارای عادات مراقبت فعال نسل خود هستند(.......) آماده سازی محل تخم ریزی ،لانه سازی ،نگهبانی و حفاظت از تخم و لارو ،هوا دهی تخم و لاروهای تازه به تغذیه افتاده بصورت متراکم و گله ای و مراقبت از آنها و غیره )نسبت به ماهیانی که عادت مراقبت غیر فعال از نسل خود دارند تعداد تخم کمتری را تولد می نمایند .

مراقبت غیر والدین از نسل خود عبارتست از تخمریزی در محل های امن و عاری از دشمنان که شانس بقاء و زنده ماندن نوزاد ها خوب و بیشتر باشد و یا تامین زرده تخم (کیسه غذایی )و اندازه زرده می باشد .هرچقدر که مقدار زرده بیشتر باشد مصرف آن طولانی تر شده و لارو ها شانس بسشتری را جهت رشد و شروع به تغذیه فعال در محیط زیست خود را دارند . نیز وجود دارند که مواد سمی را در تخم های خود ذخیره می نمایند و این مواد تخم ها را از خورده شدن توسط ماهیان درنده وسایر دشمنان محافظت میکند (مثل گونه های سس ماهی در اروپا ).روش های متعدد دیگر مراقبت فعال و غیر فعال والدین از تخم  و لارو وجود دارد که در اینجا از ذکر آن صرفنظر میکنیم .

مهمترین عامل محیطی موثر در بلوغ و ماهیانی رسیدگی تخم ها و تخمریزی ماهیان درجه حرارت است .در طبیعت تولید مثل و تخمریزی دو گونه ماهی در یک محدوده حرارتی مشخص انجام می گیرد . ماهی کپور معمو لی (وحشی)در آب با درجه حرارت بیش از 18-17 درجه سانتیگراد شروع شده به تخمریزی مینماید و معمولا هنگامی که درجه حرارت آب بیش از 25-24 درجه سانتیگراد می رسد بطور طبیعی تخمریزی مینمایند (ولی کپور معمولی را میتوان به طور مصنوعی و با کاربرد غده هیپوفیز حتی در دمای 29 درجه سانتیگراد نیز تکثیر نمود ).

ماهیان علفخوار و فیتوفاگ در آب با دمای بیش از 22-20 درجه سانتیگراد شروع به تخمریزی نموده و تا درجه حرارت 26-25 درجه سانتیگراد به طور طبیعی تخمریزی مینمایند.ماهی بیگ هد به تخمریزی در دمای بالاترز سازگار شده است اصولا در محدوده ی حرارتی 25-23 درجه ی سانتیگراد بنحو احسن تخمریزی میکند .ماهی سوف که به تخمریزی در آب سرد عادت دارد هنگامی که دمای آب بالاتر از 12-9 درجه سانتیگراد برسد تمخریزی می نمایند اردک ماهی نیز در دمای 5-2 درجه سانتیگراد تخمریزی مینمایند .

ماهیان را میتوان بر اساس محل های تمریزی به چهار گروه تقسیم نمود:

گروه اول ماهیانی هستند که در آبهای راکد (ساکن)و محدود مثل دریاچه ها ،استخرها و غیره تخمریزی میکنند.

در آب ساکن جانورانی که تخم ماهی را میخورند (مهره داران و بی مهرگان )فراونند و به همین دلیل غریزه مراقبت فعال والدین از تخم و لارو در اینگونه ماهیان به طور موروثی توسعه یافته است مثل ماهی سوف که لانه سازی نموده و جنس نر لانه را تمییز کرده و از تخم ها مراقبت میکند .

گروه دوم ماهیانی هستند که بروی سواحل و اراضی مجاور رودخانه ها که با طغیان آب به تازگی زیر آب رفته و غرق آب شد ه اند تخمریزی مینمایند و معمولا رفتار مراقبت فعال والدین را از خود نشان نمی دهند .تخم لارو ماهی در این مناطق سالم مانده و در امنیت هستند چونکه با غرق آب شدن زمین جانوران خشک ریشه کن میشونند و سایر دشمنان آبزی تخم و لارو نیز فرصت کافی برای رشد و توسعه خواهند داشت .ماهی کپور معمولی به روش مذکور تخمریزی و و تولید مثل مینمایند که به طور جداگانه مورد بررس قرار میگیرد .

سومین گروفقط در آبهای جاری مثل رودخانه ها ،انهار و جویبار تخمریزی مینمایند .این ماهیان در آبهای راکد بالغ شده و اعضاءتناسلی آنها رسیده و آماده میگردد ولی هرگز در آب راکد تمریزی نمیکنند . با فراهم شدن درجه حرارت و سایر شرائط محیطی مناسب آب راکد را ترک کرده و به طرف بالای رو دخانه و انهار مهاجرت نموده با پیدا نمودن محل مناسب در بستر رودخانه تخمریزی مینمایند .تخم ها ی لقاح یافته بصورت شناور یا غوطه ور بطرف پایین رودخانه و اراضی پوشیده شده از آب حمل میشوند و بعلت گل الودگی آب رودخانه از دید دشمنان تخم و لارو پنهان مانده و به لارو تبدیل میگردند . دراراضی آب گرفته اطراف رودخانه لاروها ی تازه به تغذیه افتاده میتوانند غذای کافی و مناسب را برای بقائ و رشد خود پیدا مینمایند .کپور ماهیان چینی (فیتوفاگ،علفخوار و سر گنده )و کپور سیاه (نرمتن خوار ) و انواع کپور ماهیان هندی و بعضی از گونه های سس ماهی و چند گونه ی دیگر از ماهیان پرورشی در آب جاری رودخانه ها و غیره تخمریزی مینمایند .

چهارمین گروه ماهیانی هستند که از نظر جنسی در آب شیرین رسیده و برای تخمریزی به دریا مهاجرت می نمایند . اصولا تخمدان این ماهین فقط در آب دریا برای تکثیر ورسیدگی نهائی را حاصل می نمایند و به همین دلیل تکثیر مصنوعی آنها نسبتا مشکل و یا غیر ممکن است (کفال ، شیر ماهی ،مار ماهی و غیره )،تخم انواع ماهیان میتواند به صورت شناور ،نیمه  شناور ، غوطه ور و یا سنگین تر از آب باشد که دراین حالت آن را از تخم های غلتان می نامند .تخم کپور ماهیان چینی و کپور ماهیان هندی نیمه شناور است ولی تخم ماهی کپور معمولی از آب سنگین تر بوده و به سرعت در ته آبگیر ته نشین میشودو یا آنکه با چسبندگی خاص خود به زمینه های طبیعی موجود در آبگیر و غیره می چسبد .اکثر ماهیان به جز بعضی از گونه های زنده را (گونه هایی که جنین انها در بدن مولد ماده رشد می کند ) درارای لقاح خارجی هستند بدین معنی که تخمک ها و اسپرم همزمان در آب میریزند و اسپرماتوزوئد ها به محض تماس با آب فعال شده و با حرکات مارپیچی خود تخمک ها را احاطه نموده و یکی از آنها از طریق سوراخ میکرو پیل که بروی غشاء تخمک قرار دارد وارد تخمک شده و با هسته آن ترکیب شده و با لقاح آن سلول تخم را به وجود می اورند تخم ها دار ابتدا ی ریخته شدن در آب نرم و قابل انحنا هستند ولی پس از مدت کوتاهی شروع به جذب آب و متورم شدن مس نمایند .

این عمل هیدراتاسیون یا جذب آب توسط خود تخم نیست چون آب بین کوریون (پوسته تخم یا )و کرنل (محتویات تخم ) جمع میشود و ما تمام تخم را بدون پوسته آن مینامیم که شامل قطب حیوانی در حال رشد و نمو نموده توده زرده است .آب جذب شده سبب تورم تخم و تشکیل فضای پریوتیلن بین پوسته و کرنل میگرددو مدت کوئتاهی پس از انکه فضای پریوتیلن شکل نهائی را بخود گرفت تخم عملا سفت میگردد. اندازه و بزرگی فضای پری وتیلن ، ، ضخامت پوسته تخم وتعداد قطرات روغن موجود درتخم (در صورت وجود داشتن ) وزن مخصوص تخم ماهی را تعیین میکنند .

معمولا قطب حیوانی سلول تخم جائی است که جنین از آن نقطه تشکیل و با تقسیم سلولی شروع به رشد ونمو میکند .رشد و نمو تخم در دمای مناسب و اکسیژن محلول کافی درآب صورت میگیرد و به خصوص در انکوباتور های مصنوعی باید شرائطی فراهم باشد که هیچگونه ضربات مکانیکی مثل تکان خوردن ،ضربه و شوک به تخم وارد نگردد چون در مراحل اولیه رشد ونمو تخم و هنگامی که بلاستومرها نسبتا شل می باشند سلول تخم بسیار آسیب پذیر است و با کمترین ضربه جنین تلف میگردد.

تخمریزی طبیعی ماهی کپور معمولی و تکثیر نیمه مصنوعی ان

ماهی کپور معمولی در قسمتهای سفلی و پائین رودخانه ها ندگی میکنند و هنگامی که درجه حرارت اب به 18-17 درجه سانتیگراد می رسد شروع به مهاجرت به سمت بالا رودخانه نموده و در اراضی و مناطقیکه با طغیان رودخانه بتازگی از آب پوشیده شده اند تخمریزی مینمایند .

همچنانکه ذکر شد این مناطق عاری از دشمنان تخم لارو و ماهی بوده و لارو های حاصله دسترسی به غذای مناسب و کافی نیز خواهند داشت و با بزرگ شدن تدریجی به رودخانه و زیستگاه طبیعی خود باز میگردند.

تکثیر نیمه مصنوعی و نیمه طبیعی این ماهی نیز میتوان بر اساس ایجاد شرائط مناسب و مطلوب و با استفاده از سیستم دوئیش انجام گیرد.شرائط لازم برای تخمریزی طبیعی ماهی کپور معمولی عبارتند از :

1.درجه حرارت کافی بین 27-18 درجه سانتیگراد

2.زمینه های مناسب تخمریزی که تخم ها بتوانند بروی ان پخش شده و بچسبند (علف،حصیر ،کاه ،کاکابان ،ریشه ی گیاهان و سایر اشیاءمصنوعی مناسب برای تخمریزی )

3.عدم وجود ماهیان گوشتخوار و سایر دشمنان تخم و بچه ماهی (به خصوص در استخر های تخمریزی کوچک ).گاهی وجود حتی یک ماهی گوشتخوار نظیر سوف  یا اسبله در حالیکه سایر شرائط لازم فراهم است سبب عدم تخمریزی ماهی به صورت طبیعی می گردد. برای تکثیر نیمه مصنوعی ماهی کپور معمولی از استخر های دوئیش به مساحت 1000-100 متر مربع استفاده میشود . این استخر ها شیب ملایمی دارد که درا نتها به بک گودال یا جوی به نام پناهگاه  منتهی میشود قسمت شیب دار استخر نیز از علف کوتاه پوشیده شده است .هنگامیکه درجه حرارت اب  و محیط منلاسب تخمریزی است ابتدا استخر را تا نیمه آبگیری کرده و سپس یک گروه ماهی مولد متشکل از دو مولد ماده و سه مولد نر را در پناهگاه آن رها می کنند .سپس به تدریج شروع به بالا اوردن سطح آب می نمایند بنحویکه در عرض دو تا سه روز علفها ی قسمت شیب دار با ارتفاع 50-30 سانتیمتر از آب پوشیده شود در این هنگام مولدین ماده و نر شروع به تخمریزی تخمریزیی نموده و تخم های لقاح یافته را در سطح وسیع استخر و روی علف ها پخش میکنند تخمها با چسبندگی خاص خود به ساقه و برگ علف ها و سایر اشیاء موجود در استخر می چسبند . ماهیان مولد پس از تخمریزی به پناهگاه میروند که باید صید شده و از استخر خارج گردنند تا از انتقال احتمالی انگل ها ی آنها به لارو های حاصله جلوگیری شود لاروهای به دست آمده را میتوان پس از ده روز که کیسه هوایی تشکیل دادن با توره ای پهن جمع اوری نموده و به استخر نوزاد گاه انتقال داد ولی هماکنون نگهداری لارو ها تا رسیدن به اندزه 3-2 سانتیمتر را در استخر دوئیش موسوم است . شرائط اصلی تخمریزی در استخر دوئیش انست که سطح اب را باید بتدریج بالا برد تا تخمریزی صورت گیردو اگر این اعمال بالعکس باشد تخمریزی انجام نمیشود . گاهی اوقات ماهیان ماده (نژادهای اهلی شده ) هنگامی به خوبی برای تخمریزی آماده سده اند با انتقال به استخر ی که به تازگی آبگیری شده است تخم های خود را بدون وجود ماهی نر نیز می ریزند . در مرکز تکثیر ماهی به منظور جلوگیری از تخمریزی وحشی و نا خواسته ماهی مولدین نر و ماده را به طور مداوم در استخر های جداگانه نگهداری می کنند.

پدیده رشد و نمو تخمک ها در تخمدان

رشد و نمو تخمک با تکثیر سلولهای دیواره ی تخمدان بروش میتوز شروع میشود . اوسییت های اولیه یا بطرق میتوز یعنی همان روشی که سلولها ی بدن زیاد میشوند تکثیر می یابند و اندازه آنها کمی بزرگتر از سلولهای بوده و بین 5-2 میکرون است. بدین ترتیب میلیونها سلول به وجود می اید و. بسیاری از این سلول ها بروش میوز شروع به تقسیم سلولی مجدد می نمایند ولی این تقسیم میوز فقط تا پایان مرحله  پرو فاز پیش رفته و سپس متوقف میگردد که این مرحله را مرحله ی رشد ونمو مقدماتی تخمک می نامند. این سلولها در طول رسیدگی نهائی تخمک دوباره به تقسیمات خود ادامه می دهند تا انکه اولین میوز را به پایان برسانندو این مرحله را مرحله ی رشد و نمو ثانویه می نامیم .

در مرحله اطراف تخمک های درون تخمدان فولیکول های تشکیل شده و انها را به طور کامل احاطه می نمایند .

فولیکول ها از جنس پروتئین بوده و پس از رشد و نمو کامل سه لایه خواهند داشت .جداره ی داخلی ان را گرانولوزا می نامند چون درون سلولهای آن دانه هایی دیده میشود .لایه میانی را  یا می نامند و درای سلولهای مخصوص ی است که هورمون های خاصی را سنتز و در خود ذخیره می نمایند . لایه ی خارجی فولیکول را می نامند که از بافت پیوندی حاوی مویرگهای خونی زیاد تشکیل شده است .محققین سلولهای سنتز کننده هورمون را در بین سلولهای دو لایه نیز پیدا کرده اند .

فولیکول های سه وظیفه یا عمل را بعهده دارند :1.حفاظت تخمک های در حال رشد و نمو

2. رسانیدن مواد غذایی به تخمکهای که با رشد تدریجی دیواره ی فولیکول سبب رشد و افزایش تدریجی حجم تخمک نیز میگردنند .3. عمل تنظیم همرمونی از طریق هورمونهایی که در سلولهای مخصوص ان سنتز ذخیره می گردد.این هورمونها به هورمونهای استروئیدی معروفند .

سلولهای دارای یک هسته و تعداد زیادی هستک است . رشد نمو تخمک ها با ظهور نوکلئول ها و یا هستک ها در اطراف غشاء هسته ان شروع میشود.

به احتمال زیاد این هستک ها گلبولهایی را که غنی از مواد پروتئینی است سنتز می نمایند ولی این گلبول ها حاوی زرده واقعی نیستند.هستکها به تدریج شروع به مهاجرت به طرف غشاء سلول تخمک می نمایند .

پوسته تخم نیز فولیکول و تخمک یا اووسیت به وجود می اید و ان را مینامند و احتمالا هم لایه ی سطحی تخمک ها که با ماده ی احاطه شده و لایه گرانولوزهای فولیکول در رشد و ساختمان ای پوسته دخالت دارند . پوسته تخمک منافذ ریزی دارد که از طریق ان ها به لایه ی گرانولوزی فولیکول ارتباط دارد و لایه ی نیز دارای زائده یا پاپیل های بسیار ریزی است که از طریق منافذ مذکور وارد تخمک میشوند .پوسته تخمک دارای سوراخ کوچکی به نام میکروپیل است که اسپرماتوزوئید از طریق ان به داخل تخمک نفوذ پیدا کرده و با ترکیب با هسته ی آن سلول تخم را به وجود می اورد . پوسته ی تخمک در انتها مرحله اووانژ به صورت غشایی نیمه نفوذ پذیر عمل می نماید بدین معنی که اکسیژن از آن به داخل تخمک در حال رشد نفوذ پیدا کرده و مواد زائد متابولیسمی نیز از ان خارج می گردنند .

با رشد و توسعه کامل فولیکول ها اولین مرحله ی رشد و نمو تخمک یا مرحله تشکیل فولیکول پایان می یابد . به احتمال زیاد تشکیل فولیکولها نیز توسط هورمون ها تنظیم میگردد.

تشکیل زرده رشد و نمو ثانویه تخمدان را مرحله تشکیل زرده می نامند . طبق جدیدترین تحقیقات فقط مقدار بسیار کمی از زرده (یا مواد شبیه زرده ) در خود تخم سنتز می گردد به طوریکه میتوان گفت زرده تخمک کلا در جگر تولید میگردد.

در جگر با استفاده از مواد ذخیره ای پرو تئین ها ،لیپید ها و گلیکوژن (که از کربوهیدراتهای جانوری است )یک ترکیب محلول در اب به نام ویتلو ژنین سنتز می گردد.ویتولوژنینیا زرده که فقط توسط ماهیان ماده بالغ تولید میشود وارد خون شده و از طریق رگها ی خونی به فولیکول های تخمدان می رسد . مولکولهای ویتلوژنین توسط سلولهای لاییه گرفته شده و از طریق سلولهای فولیکول به تخمک انتقال می یابند و در انجا از دست دادن اب خود به صورت غیر محلول در اب در می ایند.

تشکیل زرده نیز مطمئنا توسط هورمونهای کنترل و تنظیم میگردنند یک نوع هورمون گنادو ترو پیک که  در غده ی هیپوفیز ترشح میگردد شروع تشکیل زرده را تحریک می نمایند ولی هورمونهای موجود در فولیکولها فرایند تشکیل و ساختمان زرده یا ویتلوژنز را تنظیم مینماید .

هیپوتالموس مغز که ما فکر می کنیم مرکز تنظیم هورمونی است از تمام وقایعی که در تخمدان (فولیکول وئ سلولهای تخمک )اتفاق می افتد از طریق دسیستمی که ان را می نامند با خبر میشود.هورمونهای که توسط فولیکول ترشح و تولید میشوند از طریق جریان خون به هیپوتالاموس می رسند و بدینترتیب ان را از وقایعی که در فولیکول اتفاق می افتد اگا ه می سازد .

هورمونهای ویتولوژنیک هیپوفیز تا زمانیکه غلظت هورمونهای استروژن در خون شروع به کاهش نمایند بداخل خون میریزد چونکه در این موقع پدیده (عمل ) تشکسل زرده رو به اتمام است .

در پایان مرحله تشکیل  زرده یا ویتلوژنز سلول تخمک با زرده و ذرات چربی پر میشود و حداکثر اندازه حجم خود را بدست می اورد چون سلولهای اولیه فقط حدود 604 میکرون بودند ولی قطر تخمک ها در پایان مرحله تشکیل زرده حدود 1100-1000میکرون یا 1 تا 1/1 میلیمتر است (در کپور ممعمولی )

پس از خاتمه تشکیل زرده تخمک وارد مرحله پس از تشکیل زرده می شود که آنرا مرحله انتظار یا سکون نیز می نامند چونکه ماهی مولد منتظر فرارسیدن شرائط مطلوب و مناسب برای تخمریزی می ماند  که ممکن است چند ماه طول بکشد.در حالیکه تشکیل زرده یا ویتلوژنز خاتمه می یابد جریان زیاد هورمون های استروژن سبب ظاهر شدن علائم ثانویه جنسی در مولدین نر و ماده می گردد . در اینحالت شکم ماهی ماده حجیم و نسبتا نرم شده و سوراخ تناسلی آن برجسته و متورم و برنگ صورتی یا قرمز در می اید . در ماهی نر نیز با فشرده شدن مخرج آن مقداری مایع شیری رنگ شهب (اسپرم )خارج میشود و ماهی رنگ خاصی نیز به خود میگیرد و در بعضی از گونه ها مثل ماهی سفید برجستگی های مرواریدی شکلی بر روی سر و باله سینه ای ظاهر میشود و یا مثل کپور ماهیان چینی باله های سینه ای جنس نر پوشیده از برجستگی های زبر و خشن می گردد. ظهور علائم ثانویه جنسی و فراهم شدن شرائط محیطی مناسب نشانه امادگی ماهی برای تکثیر و تخمکشی مصنوعی است.

در طبیعت وقتیکه عوامل محیطی مناسب به وجود می آید ماهیانی که از نظر جنسی رسیده و در مرحله سکون یا انتظار می باشند مراحل زیر را طی می نمایند تا بالاخره تخمریزی نمایند.

1.رسیدگی نهایی تخمک

2.رها شدن تخمکهای رسیده از تخمدان یا حل شدن فولیکول ها (اوولاسیون)

3.تخمریزی این پدیده شامل مراحل مختلفی است و توسط عوامل مختلف هورمونی و محیطی اداره می گرددو در زیر آن را بررسی می کنیم .

رسیدگی تخمک با مهاجرت هسته ی آن از مرکز سلول بطرف سوراخ میکروپیل و جای گرفتن درزیر آن آغاز می گردد. مشخص  مهاجرت تقسیم میوز (تقسیم کاهشی سلول ) که قبل از مرحله تشکیل و نمو فولیکول متوقف شده بود و دوباره شروع شده پایان می رسد.دومین تقسیم میووز بلا فاصله شروع میشود ولی فقط تا وسط مرحله متافاز ادامه یافته و دوباره متوقف می شود.وقتی که یک اسپرم بعن.ان ........وارد تخمک شد و با هسته ماده ترکیب گردید دوباره تقسیمات مذکور شروع شده و ادامه می یابد.در حین رسیدگی نهایی تخمکها ،زرده و ذرات چربی موجود در ان اب جذب نموده و متورم میشود.

(هیدراتاسیون)

در طبیعت رسیدگی نهایی به شرح زیر صورت میگیرد:

ماهی محرکهای فیزیکی و شیمیایی محیطی را از طریق اعضای حسی خود دریافت میدارد (درجه حرارت ،حس بینایی ،حس بویایی و غیره)این محرکها به صورت پیام عصبی به هیپوتالاموس میروند وقتی که در  هیپوتالاموس به اندازه کافی پیام های بزرگ را جمع شود اثر ممانعت کننده یک عامل (هورمون)بازدارنده که از آزاد شدن هورمون  جلوگیری می کند برطرف شده و هورمون آزاد کننده لوتئین که مخفف کلمات است در هیپونالاموس سنتز و ذخیره می گردد آزاد می شود . در حال حاضر تصور ما اینست که فقط یک عامل پیام رسان است که دستور صادره از هیپوتالاموس را به هیپوفیز می رساند.

تا آنکه هورمون گنادو تروپیک را آزاد می نماید .هورمونهای گنادو تروپیک  همراه سایر هورمونها در هیپوفیز سنتز و ذخیره میشود. با دریافت دستور هیپوتالاموس ،هورمونهای گنادو تروپیک از هیپوفیز آزاد گردیده و وارد سیستم گردش خون شده و به تخمدان و فولیکولهایی که تخمک های اماده را احاطه نموده اند می رسد .این هورمونها در تخمدان سبب آزاد شدن هورمون استروژن (استروئید)که در سلولهای مخصوص فولیکول ذخیره میشود می گردد. هورمونهای استروژن رسیدگی نهایی تخمکها را القاءمی نماید در این زمان مقدار هورمون استروژن درون زیاد میشود که بر اساس سیستم غده ی هیپوفیز را القاء به ترشح هر چه بیشتر هورمون گنادوتروپین می نماید ترشح فراوان یا سیلان هورمون گنادو تروپین هیپوفیز در خون سبب ازاد شدن تخمک ها یا اوولاسیون می گردد که به عبارت ساده سبب حل شدن و یا از هم گسیختگی فولیکولها شده و با لنتیجه تخم هایی که مرحله رسیدگی نهایی را بتازگی بپایان رسانیده اند ،آزاد شده و بداخل حفره تخمدان افتاده و آماده تخمریزی یا خروج از بدن ماهی می گردند.

تخمریزی فعالیتی است که ضمن آن ماهی ماده و نر پهلو به پهلو هم شنا نموده و یکسری حرکات خاص از خود نشان می دهند و. به طور همزمان تخمریزی و اسپرم ریزی انجام می دهند.در کپور ماهیان چینی ماهی نرز با برجستگی های زیر باله سینه ای خود سوراخ تناسلی جنس ماده و را لمس نموده و نوازش نموده و آنرا تحریک به تخمریزی می نماید .در تکثیر مصنوعی این ماهیان نیز هنگام گرفتن مولد ماده از حوضچه نگهداری مولدین برای تخمکشی باید منفذ تناسلی آن را با انگشت گرفت و در اثنای تخمکشی نیز سوراخ تناسلی را با دست یا پر مالش داد.

این اعمال معانی و مفاهیم عمیقی را در بر نمی گیرند زیرا در رودخانه های با جریان سریع آب اگر خروج تخم و اسپرم همزمان نباشد لقاح صورت نمی گیرید.

میدانیم که ماهی کپور در آبهای راکد و کپور ماهیان چینی در آبهای جاری تخمریزی می نمایند و مرحله سکون یا مرحله پس از تشکیل زرده  در آنها را میتواند از یک یا چند ماهی طول بکشد و یا اگر با فراهم شدن شرائط محیطی و درجه حرارت مناسب تکثیر و تخم کشی بخصوص در مورد کپور ماهیان چینی که رد بهای بسته و راکد نگهداری میشوند انجام نگیرد تخمکهای فوق رسیده شده و قدرت رسیدگی نهایی و اوولاسیون (ازاد شدن از فولیکول ها)را از دست می دهند و مواد ذخیره ای آنها دوباره جذب بدن میشود و جای دیگر ذخیره میگیرد و دوباره مراحل رشد و توسعه تخمدان برای سال بعد شروع میشود .فوق رسیدگی هنگامی اتفاق می افتد که ماهی فصل مناسب تخمریزی را پشت سر گذاشته و موفق به تخمریزی نگردد. ماهیانفوق رسیده دارای شکم متورم و خیلی نرم بوده و برای تکثیر مصنوعی خیلی خوب به نظر میرسد ولی اگر انها را برای تکثیر مصنوعی تزریق نمائیم تخم نمی دهند وممکن است که قسمتی از تخمدان انها ارز سوراخ تناسلی بیرون بریزند که در این حالت تخم ها هرگز جذب نشده و از بدن خارج نمی شوند و فاسد می گردند که این موضوع در اغلب اوقت سبب مرگ ماهی میشود و دراین مورد بهتر است که داروی انتی بیوتیک به ماهی تزریق شود تا شاید از مرگ حتمی نجات یابد .متاسفانه ماهیان فوق رسیده را از روی صفات ظاهری نمیتوان تشخیص داد و  تفکیک ولی شاید با انجام آنالیز خون و هورمونها اینکارعملی باشد.

تنظیم هورمونی زندگی جنسی ماهیان

در مباحث قبل محل سنتز و ذخیره هورمون های جنسی را در ماهیان متذکر شدیم .با آنکه اعتراف داریم که دانش ما در زمینه فعالیت و تاثیر هورمونها کامل نبوده و نیاز به تحقیق و بررسی همه جانبه  بیشتری دارد ،در ذیل نقش هورمونهای جنسی مختلف را  درتوسعه ونمو تخمدان ماهی به طور اجمالی بیان میکنیم .

هورمون در زبان یونان باستان به معنای پیامبر است. در جانوران هورمون عبارتست از ترکیبات پروتئنینی هستند که به عنوان پیامبر بین اندامها و مغز عمل میکنند.هورمونها در اندامهای مخصوص و یا درون سلولهای مخوص سنتز و ذخیره میگردند و فقط بروی اندام و عضوی که به آن مربوط میشود و در نهایت به آن هدایت و منتهی می گردد اثر می گذارند.این اندام ها را به عنوان عضو مقصد نامگذاری میکنند و هورمون مانند کلیدی است که فقط به یک قفل مخصوص میخورد و تنها بروی عضو مقصد خود اثر میگذارد و آن عضو نه تنها با پیام و القا هورمون شروع به عمل خواهد نمود بلکه وضعیت و حالات عضو مقصد نیز با عضو هدایت کننده و یا کنترل کننده آن که پیام از انجا صادر میگردد شناخته میشود.

عمل تنظیم هورمونی از طریق سیستم انجام میگیرد.

در دنیای جانوران تنظیم هورمونی قدیمیتر و جلوتر از سیستم اعصاب است . در آنان سیستم تنظیم عصبی نسبت به تنظیم هورمونی برتری دارد به خصوص بعضی اوقات اعصاب از تاثیر هورمونها جلوگیری میکند.

تنظیم هورمونی فعالیتهای جنسی و ارسال پیام های هورمونی بین اعضاءتناسلی و مغز معمولا چندین ساعت طول میکشد ولی اعصاب چنین نبوده و خیلی سریع عمل می نماید و بدلیل آنکه بروی فعالیتهای هورمونی تاثیر دارند در تکثیر مصنوعی ماهیان نباید شوک عصبی به ماهی وارد شود و دستکاری ماهی خیلی آهسته و با ملایمت و دقت انجام شود تا آنکه به موقع تخمک رسیده و آماده تخمکشی گردد وگرنه همین شوکهای عصبی باعث اختلال در تنظیم هورمونی اعمال جنسی و عدم تخم دهی مولدین می شود.

براساس اطلاعات و دانش کنونی ما هورمونهای جنسی ماهی در سه عضو زیر سنتز،ذخیره و جابجا می گردند.

1.هیپوتالاموس،هورمون آزاد کننده محرک فولیکول که موجب تولید زرده (پدبده وبتلوژنز)در هیپوتالاموس سنتز و ذخیره می گردد.

هورمون ها نیز در هیپوتالاموس تولید و ذخیره میگردد و یک ماده و فاکتور به نام از آزاد شدن آن جلوگیری می نماید و فراهم شدن شرائط محیطی مساعد اثر بازدارنده این عامل را از بین برده و سبب آزاد شدن هورمون می گردد.این هورمونها در سلولهای مخصوص بافت هیپوتالاموس سنتز و ذخیره میگردند.

2.غده هیپوفیز کمی در زیر مغز قرار داشته و توسط یک رابط قیفی شکل به هیپوتالاموس متصل است .این غده علاوه بر هورمونهای جنسی هورمونهای دیگری نیز تولید می کند.با مساعد شدن شرائط محیطی برای تکثیر و تخمریزی ماهی هورمون از هیپوتالاموس آزاد شده و وارد غده هیپوفیز میگرددو آنرا وادار به ترشح و آزاد ساختن هورمونهای گونادوتروپین در سیستم گردش خون می نماید.

هرمونهای گونادوتروپین هیپوفیز ....هستند:

الف.که هورمون تحریک کننده تشکیل زره است.

ب.که سبب القاءاوولاسیون و آزاد شدن تخمکهای رسیده از فولیکولهای تخمدان میگردد.

تاکنون بدرستی مشخص نیست که کدام یک از عضو هیپوفیز و هیپوتالاموس عضو اصلی یا هدایت کننده و مغز است و و عضو دیگر هدایت می کند......

عقیده شخصی من ایست که به احتمال زیاد هیپوتالاموس یعنی جائیکه پیامهای ارسالی از اعضاء فرستنده رسیده دریافت می شوند عضو اصلی است و غده هیپوفیز نمی تواند تصمیم بگیرد که چه موقع شروع به تخلیه و آزاد سازی هورمون نماید.سایر کارشناسان معتقدند که غده هیپوفیز عضو اصلی است و هیپوتالاموس فقط یک محل نقل و انتقال دستورات می باشد.و در آنجا پیام های رسیده جمع و به طور اتوماتیک سبب تخلیه و آزاد شدن هورمونهای گنادو تروپین می گردد.تا چندی قبل تصور ما این بود که هورمونهای گنادوتروپین به تنهایی رسیدگی نهائی و اوولاسیون(ازاد شدن تخمک ها )را القاء می نماید،ولی تحقیقات اخیرنقش سومین عضو تولید کننده هورزمون یعنی تخمدان یا بهتر بگوئیم سلولهای فولیکول را نشان داده است .

3.سلولهای فولیکول هورمونهایی بنام استروژنیا استروئید را سنتز و ذخیره می کنند .تاکنون دو نوع هورمون استروژن بشرح زیر شناخته شده است.

الف.استروژن یا استروئیدهای تحریک کننده و القاء تشکیل زرده یا ..

ب.استروئیدهای تحریک کننده القائرسیدگی نهائیکه نام دارد.

هورمونهای گنادوتروپین هیپوفیز با فرمان هیپوتالاموس در خون ترشح می شوند،از طریق مویرگهای خونی به تخمدان می رسد و به هورمونهای استروژن یا استروئیدموجود در فولیکول فرمان می دهد که وارد عمل شده و رسیدگی نهائی را القاءکند.پس از القاء رسیدگی نهائی مازاد هورمونهای استروژن وارد خون شده و به هیپوفیز نرود و باعث می شود که کل هورمونهای آن بدینصورت آزاد شده و وارد سیتم گردش خون شود این عمل منجر به اوولاسیون کامل و آزاد شدن تخمهای ماهی می گردد.

در تکثیر مصصنوعی ماهی کپور معمولی در تزریق مقدماتی مقدار 5/0 میلی گرم غدهی هیپوفیز بازای هر کیلوگرم وزن بدن ماهی تزریق می شود و12-10ساعت بعد دوم مقدار 5 میلی گرم غده ی هیپوفیز بازای هر کیلوگرم وزن بدن ماهی تزریق می گردد.بنابراین با تزریق اول آزاد سازی هورمونهای گنادو تروپین تحریک شده و نمو نهایی تخمک ها القاءمی گردد و با تزریق دوم که غلظت هورمون آن 10 برابر مقدار تزریق اولیه است سیل جریان هورمونهای گنادوتروپین را وارد خون نموده و اوولاسیون و آزاد شدن نهایی تخمکها را سبب می شود.

....تکثر ماهی با غده ی هیپوفیز مرسوم بودولی امروزه مواد دیگری نیز برای این منظور به کار می رود.هورمونهای متشکل از زنجیره های پلی پتید ساده با 12-9اسید امینه در یک ردیف می باشند .درکشور چین محققین در آزمایشگاه هورمونهای مشابه یا آنالوگ انها را به طور مصنوعی سنتز نموده اند و از این مواد برای تکثیر کپور ماهیان چینی اتفاده می کنند .تزریق آنالوگ برای القائ رسیدگی نهائی و اوولاسیون بسیار مناسب و رضایتبخش است ولی تنها مشکل این کار آنست که آنالوگ خیلی خصوصی است چینی ها این آنالوگ را برای کپورماهیان چینی کشف نموده اند و من خودم برای خانواده کاراسیده پیدا نموده ام .

روشی که من خودم به کار برده و نتیجه عالی گرفتم و شاید کاربرد آن در همه ی کشورهای جهان،معمول گردیده به شرح زریر است:

در این روش در تزریق اول 5/0 میلیگرم غده ی هیپوفیز را در یک طرف بدن ماهی و 10 میلیگرم ماده ی پیموزید(ماده است که انتگونیست می باشد)بازای هر کیلوگرم از وزن بدن در روغن حل نموده (چون در اب غیر محلول ااست)و در طرف دیگر بدن ماهی تزریق نمودم .

تزریق دوم را 18-14 ساعت بعد به مقدار /50 میکروگرم انالوگ بازای هر کیلوگرم وزن بدن ماهی بعلاوه /10 میلیگرم پیموزید بازای هر کیلوگرم پوزن بدن ماهی تزریق نمودم و نتایج عالی و 100%را بدست آوردم.

طبق تجارب آزمایشگاهی با تزریق ماهی ماده با مقدار کافی هورمون استروژن استروئید)که نامیده میشود به نتایج خوبی رسیدند و میتوان گفت در حقیقت این نتیجه (اوولاسیون)را آغاز طریق تاثیر مکانیزمو سیلان با ترشح فراون گنادوتروپین غده ی هیپوفیز ماهی در خون بدست آورد.تعین دز مشکل است چون اگر زیادتر از حد موردنیاز تزریق گردد ممکن است سبب اوولاسیون (ازاد شدن تخمک ها )بدون حصول رسیدگی نهائی آنها گردد.این نکته را باید خاطر داشته باشیم که در استفاده از مواد و ترکیبات مختلف برای تکثیر مصنوعی هر گونه پاسخ و واکنشی را باید در مورد ماهیان انتظار داشته باشیم که مرحله تشکیل زرده را پشت سر گذرانده اند و در مرحله انتظار یا سکون به سر می برندولی هنوز فوق رسیده نشده اند.

تکنیک تکثیر مصنوعی ماهی کپور معمولی در خارج از فصل تخمریزی

ماهی کپور معمولی در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری یعنی نواحی با آبهای گرم میتواند هر سال دوبا حتی سه رتبه تکثیر گردد و من شخصا ماهی کپور را در آب با دمای 29 درجه سانتیگراد با موفقیت تکثیر نمودم.مولدین ماده را پس از تخمکشی اول باید به طور جداگانه از مولدین نر نگهداری و با تغذیه دستی به میزان 2/1-5/1درصد وزن واقعی بدن جهت تکثیر دوم آماده نمود(غذای حاوی 40-35 درصد پروتئین خام ).تغذیه اضافی سبب چاق شدن ماهی شده و رشد و توسعه تخمدان به خوبی انجام میگیرد

مولدین ماده رسیده و خوب داری سوراخ تناسلی متورم و قرمز رنگ و شکم برجسته و حجیم میباشند. من تمام تزریقات را از ساییدن غده های هیپوفیز و مخلوط نمودن ان با چند قطره گلیسیرین که سبب یکنواختی و رقیق شدن محلول میگردد و افزودن محلول سرم فیزیولوژی انجام می دهم . در تزریق اول بازای هر کیلوگرم وزن بدن ماهی حدود یک میلیگرم غده ی هیپوغفیز به کار میرود .

دومین تزریق را به فاصله 22-16 ساعت پس از تزریق اول و به میزان 5 ملیگرم غده ی هیپوفیز بازای هر کیلوگرم وزن بدن انجام می دهیم .دوختن سوراخ تناسلی مولدین ماده را بین دو تزریق و و طبق برنامه زمانی مناسب  مثلا در بعد از ظهر یعنی هنگامی که دومین تزریق در شب و یا صبح روز بعد صورت میگیرد انجام داد.

ساعت درجه لازم جهت رسیدگی نهایی و آمادگی ماهی کپور برای تخمکشی در آب گرم (29-27 درجه سانتیگراد)بجای 250-260 ساعت درجه 240 ساعت در جه است.

لقاح تخم ها –محلول لقاح را با حل نمودن 40 گرم نمک طعام و 30 گرم اوره (کاربامید)در /10 لیتر آب بدست می اوریم .برای لقاح تخم ها در هر ظرف کوچک پلاستیکی 300-250 گرم تخم ریخته و پس از افزودن اسپرم قریب نصف ان یعنی /150 میلی لیتر محلول لقاح را کم کم روی آن میریزیم و به طور کامل با تخم ها مخلوط می کنیم و تخم ها را به مدت 3 الی 4 دقیقه بهم میزنیم تا انکه به طور کامل لقاح شوند.

پس از ان جهت رفع چسبندگی تخمها را با محلول شتشو که از حل نمودن /40 گرم نمک طعام و /160 گرم اوره در /10 لیتر حاصل میگردد شستشو می دهیم .محلول شستشو را به مقادیر کم به تخم اضافی میکنیم به طوریکه انها را بپوشاند و پس از هر مرتبه که محلول را به ظرف حاوی تخم می افزائیم آنرا به مدت 1تا2 دقیقه بهم می زنیم .

حسن استفاده از این محلول آنست که یک نفر میتواند /20-10 کاسه پلاستیکی حاوی تخم را همزمان به تنهایی شستشو داده و عمل آوری نماید و هنگامی که تخمها به هم می  چسبند دست پاچه نشده و سعی در جدا نمودن آنها نکنید چون با استفاده از محلول شستشو مذکور تخم ها خود به خود از یکدیگر جدا میشوند .پس ازحدود یک ساعت تخمها با جذب تدریجی آب متورم و نسبتا سفت می شوند و باید با دومین محلول مشابه شسته شوند.تخمها را همچنین میتوان با یک محلول نمک (80 گرم نمک طعام در 10 لیتر اب )شستشو داد.پس از 5/1 تا 2 ساعت چسبندگی تخمها بر طرف شده و میتوانند به مدت 2-3 ساعت در ظرف پلاستیکی بدون هر گونه صدمه ای نگهداری شوند.لازم به توضیح است در حین شستشو باید چند مرتبه محلول را تعویض نمود تا مواد چسبنده جدا شده از پوسته تخمها خارج شوند .

مرحله بعد شستشو تخمها با محلول تانن است که بایستی به سرعت انجام شود . محلول تانن را با حل نمودن یک قاشق چایخوری یعنی 10-7 گرم تانن در /10 لیتر اماده میکنیم .شستشو تخمها با تانن بدینصورت است که مقداری محلول تانن را روی تخم ماهی میرزیم تا انها را بپوشاند و به مدت 5-3 ثانیه انها را بهم زده و سپس اب را به ان افزوده و پس از بهم زدن تخلیه میکنیم . شستشو با محلول تانن سه با انجام شده و پس از ان تخمها را با اب تمییز و خالص چند با ابکشی میکنیم .در این موقع تخمها دیگر چسبندگی نداشته و اگر به صورت گلوله هایی به هم بپیوندند به راحتی میتوان انها را با یک پر یا قاشقک لاستیکی از هم جدا نمود.

لازم به توضیح است که تزریق مولدین نر فقط در یک مرحله و به میزان 2 میلیگرم غده ی هیپوفیز بازای هر کیلوگرم وزن بدن و همزمان با دوختن سوراخ تناسلی مولدین ماده انجام میگیرد.