کوسه ها و سپر ماهیان

کوسه ها    

تنها حدود350 گونه کوسه در سراسر جهان شناخته شده اند(compagno1984)در حالی که  ماهیان استخوانی حدود 21000 گونه تخمین زده می شوند

کوسه ها نقش مهمی در دریا دارند بسیاری از گونه های بزرگ آنها  در راس زنجیره های غذایی دریایی هستند و شکار ماهیان اسکوئیدها  اختاپوس ها  سخت پوستان و بی مهرگان کفزی به وسیله ی کوسه ها زنجیره غذایی را در تعادل نگه می دارند البته استثنائاتی نیز وجود دارد مثلا Cetorhinus maximus از زئو پلانکتون ها تغذیه می کند و همجنین کوسه ی والی که از زئو پلانکتون ها نکتون ها به خصوص ماهیان گله ای تغذیه می کند . برخی از کوسه ها دارای اهمیت تجاری به عنوان غذا هستند به خصوص که در سال های اخیر با صید بیش از حد ماهیان استخوانی ذخایر ماهیان استخوانی رو به کاهش گذاشته ارزش اقتصادی کوسه  ها پر رنگ تر شده است.

در کشور های شرقی از باله ی کوسه در تهیه سوپ استفاده می شود که این موضوع چندان هم خوشایند نیست زیرا تلاش برای صید این گونه ها را افزایش میدهد و به دلیل اینکه  این گونه ها به آهستگی رشد می کنند با صید بی رویه جمعیت آن ها به سرعت رو به کاهش می گذارد.

متاسفانه فرهنگ خوبی در مورد  کوسه وجود ندارد و همچنین در رسانه ها بیشتر جنبه ی حمله ور شدن آن به انسان ها نشان داده شده است این در حالی است که تنها گونه های کمی از کوسه ها برای انسان ها خطر ناک هستند.مثل کوسه سفید (Carcharadon carcharias) ,کوسه ببری ((Galeocerdo cuvier  و.............. (Carcharhinus leucus)

در مقایسه با حوادثی که منجر به مرگ ومیر و یا جراحات جدی در انسان ها شده است سهم حملات کوسه ها بسیار کم است در حالی که حوادثی هم جون تصادفات اتومبیل ویا تلافاتی که صائقه می گیرد خیلی بیشتر از حوادث ناشی از کوسه هاست و این که سالانه یک نفر از هر یک میلیون نفر که در دریا ها مشغول آب تنی یا غواصی هستند به حسب تصادف مورد حمله کوسه ها قرار می گیرند و این نسبت به دیگر حوادث بسیار اندک است  با این وجود اگر یک حمله کوسه از جایی گزارش شود تبدیل به سوژه خبری رسانه ها می شود.

اندازه کوسه ها متفاوت است طول برخی کوسه ها مانند Etmopterus از30 سانتی متر تجاوز  نمی کند در مقابل کوسه ی والی قرار دارد که طول آن گاهی تا 16 متر نیز می رسد.

کوسه ها از جنبه های زیادی  با ماهیان استخوانی تفاوت دارند بر خلاف ماهیان استخوانی اسکلت آنها از غضروف است آرواره های کوسه که از یک غضروف کلسیتی ساخته شده به سختی استخوان است در هر طرف سر کوسه  5تا7 شکاف آبششی وجود دارد در حالی که ماهیان  استخوانی دارای یک سرپوش آبششی هستند. کوسه ها دارای یک سوراخ اسپیراکل هستند که از تغییر شکل شکاف آبششی به وجود آمده و در پشت یا پایین چشم قرار دارد ودر کوسه های کفزی و سپر ماهیان نقش تنفسی دارد.

کوسه دارای پوست زبری است که این زبری به دلیل وجود ساختارهای کوچک و فراوانی است که اصطلاحا به آن ها دندانک هی پوستی می گویند .این ساختار ها  به  یکدیگر نزدیک اند ولی مانند فلس های ماهیان استخوانی با یکدیگر هم پوشانی ندارند .

دهان کوسه در موقعیت شکمی قرار دارد بنا بر این دارای پوزه ی برآمده هستند . دندان ها در کوسه ها از تغییر شکل و بزرگ شدن دندانک ها ی پوستی به وجود آمده ودارای یک حفره ی گوشتی ویک لایه ی سخت مینا مانند است.بعضی دندان ها تیز و تیغ ماننداند (با دندانه ویا بدون دندانه) و برخی بلند وشکاری وبقیه آسیابی شکل اندکه برای خرد کردن صدف نرم تنان و دیگر بی مهرگان از آن ها استفاده می کند. وقتی دندان ها شکسته یا ساییده می شوند به وسیلهی ردیف های سالم پشتی جایگزین می شود.

کوسه فاقد کیسه ی شنا است (کیسه ی شنا یک اندام هیدرواستاتیک در ماهیان استخوانی است)و به همین دلیل دارای یک کبد بزرگ ومملو از روغن است .کوسه برای شنا کردن از باله های سینه ای گسترده شده یخود استفاده می کند . کوسه  دارای لقاح داخلی است  واندام تولید مثلی کوسه ی نر کلا سپر نام دارد که از تغییر شکل باله ی شکمی به وجود آمده. برخیکوسه ها تخم گذارند ولی بیشتر آن ها تخم گذار زنده زا هستند که تخم ها درون رحم تکامل پیدا میکند .کوسه های وحشی (خانواده Charcharhinidea به جز کوسه ببری )وسر چکشیان (sphrynidea) زنده زا هستند. جنین به وسیله یک اندام جفت مانند تغذیه می شود. اکصر کوسه ها تعداد کمی  نوزاد به دنیا می آورند.اغلب فقط یک یا دو نوزاد (کوسه آبی وکوسه ببری به طور استثنا در هر بار زایش به ترتیب حدود 80و135 نوزاد به دنیا می آورند). روده کوسه با سایر مهره داران متفاوت است که شامل حلقه های مار پیچی است بخش های غیر قابل هضم نظیر صدف اسکوئید به راحتی از روده عبور نمی کند وهر لحظه ممکن است کوسه آن ها را از معده برگرداند .

کوسه یک دستگاه حسی منحصر به فرد دارد به خوبی شناخته شده که کوسه به راحتی می تواند مواد موجود در محیط اطراف مانند خون را به سرعت حس کند. بیشتر کوسه ها هنگام غروب ویا در شب تغذیه می کنند (ولی ممکن است در ساعات روز به صورت فرصت طلبانه تغذیه کنند ) بنابراین چشمان آن هها با نور کم سازگاری پیدا کرده است چشم کوسه دارای بخش های نواری شکل روشنی در پشت شبکیه هستند که نور را بازتاب می کند . کوسه دارای دستگاه جانبی پیشرفته ایست یک دستگاه پیچیده از کانال های روی سر و در دو طرف بدن با منافذ مرتبط با سطح پوست که بسامد های لرزشی ضعیف  در فواصل قابل ملاحظه ای را احساس می کند بنا بر این آن ها از حرکات طعمه یا شکارچی که ممکن است دیده نشوند آگاهی دارند.اندام های حفره داخلی بینی که به اصطلاح به آن آمپول لورنزینی می گویند به عنوان گیرندها ی الکترونیکی عمل می کند.بنا بر این کوسه قادر است حتی میدان های ضعیف الکترو مغناطیسی  اطراف یک ماهی خوابیده در شب را نیز حس کند .

گوبانوف و شلیب (Gubanov & Schleib 1980) 19 گونه از کوسه ها را در خلیج فارس مشاهده کرده اند ولی هیچ سند یا تصویری از این نمونه ها تهیه نشده بود تا این گونه ها را ثبت کنند. در این میان تنها گونه های ماهی مشک (Alopias vulpinus) کوسه بامبو خاکستری (Chiloscyllium grieum) کوسه خاکستری مرجانی(Carcharias menisorrah) کوسه نقره ای (Carcharhinus albimargintus) سگ کوسه زرد (Scolidon laticaudus) و کوسه سرچکشی معمولی  (Sphyrna zygaena) ثبت شده اند . تمام این گونه ها به جز C.griseumوS.zygaenaتوسط گوبانوف وشلیب در خلیج  فارس مشاهده شده اند

بلگواد(1944)و کورنوما(1986و1972) گونه C.griseum را از خلیج فارس گزارش کردند گونه ای بعدا C.arabicum شناسایی شد Sphyrna zygaena  قبلا توسط وایت و براونی ثبت شده بود (1971) اگر چه آنها با نام zygaena blochi blrgvad(1944)وS.zygaena smith لیست شده اند.این کوسه در نواحی گرمسیری به صورت لکه ای و متناوب پراکنش دارد  و به همین دلیل گاهی با گونه های انبوه تر گرمسیری مثلS.lewini اشتباه گرفته می شوند.دانش پراکنش و بوم شناسی این شش گونه شک وتردید زیادی را در مورد گونه های مشاهده شده توسط گوبانوف وشلیب به وجود آورده و این گونه ها شناسایی نمی شوند مگر این که به وسیله ی نمونه ویا عکسی تایید شوند .

کوسه بول هد

 خانواده هترودونتیده

این خانواده که با نام کوسه های شاخی شناخته می شوند دارای  یک جنس  مشخص به نام هترودونتوس است که این جنس دارای 9 گونه است این جنس در راسته ی هترودنتی فورمز طبقه بندی میشود و گونه های فسیل  یافت شده این گونه به دوره ی ژوراسیک برمی گردد .این کوسه تنا کوسه ایست که در جلوی هر یک از باله های پشتی دارای یک خار است

دیگر مشخصات:یک لبه برجسته  بالا ی چشم ها ، پوزه ی کوتاه وضخیم، پنج شکاف آبششی پیشرونده (از سمت دم به سر طول شکاف ها بلند تر می شود )،اسپیراکل کوچک،دهان ودندان های کوچک که دارای سری های زیاد کناراست که دندانهای جلوی فک تیز ودندان های ناحیه خلفی دهان آسیایی شکل اند؛که برای خرد کردن طعمه های خود مثل اورکین ها و نرم تنان و سخت پوستان استفاده می کند بیشتر گونه ها در نواحی کم عمق زندگی  می کنند بیشترین عمقی که این کوسه در آن دیده شده عمق 275 متری بوده است. کوسه بول هد یک کوسه ی شب فعال است وبه آهستگی شنا می کند ، تخم گذاذ است وتخم های آن مخروطی شکل با یک لبهی بیرون آمده است وتفریخ تخم ها حدود 5 ماه طول می کشد این کوسه تا زمانی که تحریک نشود بی خطر است

کوسه بول هد خال سفید Hetrodontus ramalheria

اندازه خار جلوی باله پشتی حدود نصف باله پشتی است  باله مخرجی به مقدار کمی نوک تیز شده است وتا نزدیک لوب پایینی  باله دمی کشیده شده است طول کل جنس ماده 83سانتی متر و جنس نر 64 سانتی متر است یک  گونه کمیاب که تنها فقط 5 نمونه ار ان مشاهده شده که چهار نمونه ان در موزامبیک جنوبی صد شده وطولی در حدود 110تا 275انتی متر داشته اند و نمونه دیگر در جنوب شرقی در یا عمان دیده شده  در معده ی دو نمونه یافت شده در موزامبیک خرچنگ گرد یافت شده

کوسه بول هد عمان Hetrodontus sp.

بر آمدگی باله چشم ها دور حدقه را از قسمت قدامی تا خلفی پوشانده است طول خار باله پشتی نصف طول باله است باله پشتی اولی اندکی بزرگتر از دومین باله پشتی است و ازقسمت میانی قائده ی باله ی سینه ای شروع میشود نوک باله مخرجی به ابتدای پایینی باله دمی نزدیک است

دندان ها در فکها دارای یک هلال نوک تیز ویک سری ورم های زنجیره مانند در هر طرف که در فک پایینی گسترده تر است

رنگ قهوه ای روشن با یک نوار پهن قهوه ای تیره که در بین دو چشم واقع شده است و هر چه به سمت پایین چشم نزدیک میشود پهن تر می شود یک لکه ی تفریبا قهوه ای تیره در پشت گردن واقع شده است و خال هایی به رنگ قهوه ای تیره که در پشت هر باله پشتی پراکنده شده اند ویک خال قهوه ای تیره نیز درنزدیک  نوک هر یک از باله های پشتی قرار دارد

یک نر بالغ از این کوسه که در کلکسیونه موزه ی Bishopموجود است دارای طول کل 52 سانتی متر است

این گونه تنها در جنوب دریای عمان شناخته شده است

کوسه پرستار 

خانواده gingnimostomatidea

این خانواده تنها دارای سه گونه است دو گونه در جنس ginglymostomataو یک گونه در جنس nebriusقرار دارد این خانواده در راسته orectolobiformsطبقه بندی می شوندو0خصوصیات آن به شرح زیر است:

سر پهن و فشرده بدون افتادگی پوستی پوزه ی کوتاه و پهن و گرد شده ، 5 شکاف آبششی که شکاف چهارم وپنجم به هم نزدیک شده اند وبالای قائده ی باله سینه ای قرار دارند ،چشم ها کوچک ،سوراخ اسپیراکل کوچک که پشت قسمت پایینی چشم قرار دارد منفذ بینی با یک سبیلک، اندازه دهان نیز متوسط است ، دندان ها ک.چک وکمی هلالی شکل که در 2تا 4 ردیف قرار دارند ف باله مخرجی تقریبا به بزرگی دومین باله پشتی است فااقد حفره ی pre-caudal ،باله دمی با لوب بالایی دراز که یک چهارم تا یک سوم طول کل را تشکیل می دهد و لوب پایینی به خوبی بزرگ نشده است .آن ها تخمگذار زنده زا، کفزی و شب فعال هستند

کوسه پرستار گندمگون

 nebrius ferrugineus     

مشخصات خانواده در توضیحات قبلی ذکر شد

دندان ها در ردیف های بزرگی قرار دارند که 3 تا 4 ردیف اول کاربردی هستند ، لبه ی ازاد انتهای باله ی پشتی . مخرجی به طور زاویه دار مجزا شده اند ، دومین باله پشتی اندکی کوچکتر از اولین باله ی پشتی است . ابتدای باله یپشتی کمی جلو تر از ابتدای باله شکمی قرار دارد ، ابتدای باله مخرجی  در زیر ناحیه میانی قاعده ی دومین باله ی پشتی قراردارد ، باله دمی حدود 30 درصد از طول کل را شامل می شود و باله ی سینه ای تقریبا هلالی شکل است رنگ ان قهوه ای متمایل به زرد یا خاکستری است و طول آن حداقل به 2/3 متر می رسد پراکنش ان در ناحیه ی هند- آرام از دریای سرخ از ساحل افریقای شرقی تا جزایر مارشال در همیسفر شمالی و جزایر سوسایتی در جنوب است در عمق کمتر از یک متر تا 70 متر زیست می کند فشب ها از کفزیان متنوع مثل ماهیان مرجانی ف لابستر ها ،خرچنگ ها و اختاپوس ها تغذیه می کند . گزارش شده که این کوسه طعمه ها را حلق بزرگ وقوی که دارد به داخل دهان می کشد اگر چه در ارتباط این کوسه  با انسان ها حادثه ای رخ نمی دهد  ولی تعدادی گزارش از این که این کوسه ها هنگامی غواصان با گرفتن دم شان آن ها را تحریک کرده اند مرد حمله ی آن ها قرار گرفته اند وجود دارد نوزادان این کوسه هنگام تولد 40 سانتی متر طول دارند

کوسه گورخری 

خانواده  Stegostomatidea

 برای تشخیص و ملاحظه تنها گونه ی این خانواده بررسی می شود

کوسه گور خری Stegostoma varium

بدن استوانه ای ،با یک برجستگی پشتی میانی و دو برجستگی  طولی در هر طرف بدن سر پهن و اندکی فشرده بدون زائده آویزان پوستی  پوزه کوتاه وگرد شده ی پهن ،پنج شکاف آبششی گهد سه تای آخر آن در بالای قاعده ی باله ی سثینه ای قرار دارند چهارمی و پنجمی خیلی به هم نزدیک شده اند ،چشم ها کوچک ،اسپیراکل به اندازه چشم ها و یا بزرگتر است که هر کدام درست پشت چشم ها قرار دارند منفذ بینی به همراه یک سبیلک کوچک  دهان میانی  دندان ها در چند ردیف به هم فشرده  و کاربردی ،باله پشتی اول در میانه بدن قرار دارد  دومین باله پشتی حدودا نصف باله پشتی اولی است باله ی مخرجی از زیر قاعده ی دوین باله ی پشتی شروع می شود باله دمی حدودا نیمی از طول کل است و فاقد لوب پایینی است  ،رنگ زرد مایل به خاکستری با خال های قهوه ای ریز و درشت تیرهو قبل از چشم کم است یا وجود ندارد جوان های آنها دارای نوارهای مایل به سفید هستند و با رشد کوسه شکسته می شوند و خال های سیاه را به وجود می آورند ،طول آن حد اقل به 8/2 می رسد ،پراکنش آن ها از دریای سرخ تا افریقاای جنوبی  در 34 درجه جنوبی در شرق تا جزایر ساموآ در اقیانوس آرام غربی از ژاپن جنوبی تا والز جنوبی جدید و با وجود اینکه پراکندگی این کوسه زیاد لست ولی این کوسه هر جایی به طور معمول دیده نمی شود در نواحی کم عمق  با حد اقل 30 متر اغلب درون ویا نزدیک  صخره های مرجانی  زندگی  می کند در طول روز معمولا در کف بستر استراحت می مند ودر شلب از نرم تنان وسخت پوستان و گه گاه از ماهیان تغذیه می کند تخم گذار است و محفظه ی تخمی حدود 20 سانتی متر طول دارد و دارای رشته های پرز مانند وچسبنده در هر دو طرف برای چسبیدن به سطوح است لارو ها در هنگام تفریخ حدود 20تا 30 سانتی متر است برخی از مولفین مثل کومپاگنو، لاست ولستیون نامStegostoma fasciatum را برای این کوسه استفاده کردهاند